Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hợp tác xã được quy định tại Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023. Đây là những nguyên tắc nền tảng chi phối toàn bộ quá trình thành lập, quản trị, điều hành và phát triển của hợp tác xã.
Nếu điều kiện, hồ sơ và thủ tục là phần “hình thức pháp lý” để hợp tác xã được thành lập, thì nguyên tắc tổ chức và hoạt động chính là phần “linh hồn” quyết định hợp tác xã có vận hành đúng bản chất hay không.
Trong thực tế, nhiều hợp tác xã phát sinh tranh chấp không phải vì thiếu giấy phép, mà vì ngay từ đầu các thành viên chưa hiểu đúng nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, bình đẳng, tự chủ và cùng có lợi.
Khái quát các nguyên tắc
| Nội dung | Quy định cần nhớ |
|---|---|
| Căn cứ pháp lý chính | Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023 |
| Số lượng nguyên tắc | 07 nguyên tắc |
| Áp dụng cho | Tổ hợp tác, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã |
| Ý nghĩa | Là nền tảng để tổ chức, quản lý và vận hành HTX đúng bản chất |
| Rủi ro nếu áp dụng sai | Dễ phát sinh tranh chấp nội bộ, lạm quyền, hoạt động hình thức |
Căn cứ pháp lý
Bài viết được xây dựng trên các căn cứ pháp lý chính:
-
Luật Hợp tác xã 2023;
-
Nghị định 92/2024/NĐ-CP về đăng ký tổ hợp tác, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã;
-
Các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan.
Trong đó, nội dung quan trọng nhất là Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023, quy định về nguyên tắc tổ chức, quản lý và hoạt động của tổ hợp tác, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã.
07 nguyên tắc tổ chức, quản lý và hoạt động của hợp tác xã
Theo Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023, hợp tác xã được tổ chức, quản lý và hoạt động trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản sau:
| STT | Nguyên tắc | Ý nghĩa thực tiễn |
|---|---|---|
| 1 | Tự nguyện tham gia và mở rộng kết nạp thành viên | Không ép buộc tham gia, không cản trở người đủ điều kiện gia nhập |
| 2 | Dân chủ, bình đẳng trong tổ chức, quản lý | Thành viên được tham gia quyết định các vấn đề quan trọng |
| 3 | Thành viên có trách nhiệm tham gia hoạt động kinh tế | Tránh tình trạng chỉ đứng tên hình thức |
| 4 | Tự chủ, tự chịu trách nhiệm | HTX tự quyết định và chịu trách nhiệm về hoạt động của mình |
| 5 | Chú trọng giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng | Nâng cao năng lực quản trị và hiểu biết pháp luật |
| 6 | Hợp tác, liên kết, tương trợ | Tăng sức mạnh thông qua liên kết giữa thành viên, HTX và đối tác |
| 7 | Quan tâm phát triển cộng đồng | Gắn hoạt động của HTX với lợi ích xã hội và phát triển bền vững |
Các nguyên tắc này không phải khẩu hiệu chung chung, mà cần được thể hiện cụ thể trong điều lệ, cơ chế biểu quyết, quản trị nội bộ, phân phối thu nhập và cách xử lý tranh chấp của hợp tác xã.
Nguyên tắc 1: Tự nguyện tham gia và mở rộng kết nạp thành viên
Nguyên tắc đầu tiên và cũng là nguyên tắc nền tảng của hợp tác xã là tự nguyện.
Theo tinh thần Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023, cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân và các chủ thể khác khi đáp ứng điều kiện theo Luật và điều lệ thì có quyền tự nguyện tham gia hợp tác xã. Đồng thời, hợp tác xã cần tạo điều kiện để mở rộng kết nạp thành viên nếu người có nhu cầu đáp ứng đầy đủ điều kiện.
Nói cách khác:
-
Không ai bị ép buộc tham gia hợp tác xã;
-
Không ai bị ép buộc tiếp tục là thành viên khi không còn nhu cầu;
-
Người đủ điều kiện không nên bị từ chối kết nạp một cách tùy tiện;
-
Việc gia nhập hoặc chấm dứt tư cách thành viên phải thực hiện theo Luật và điều lệ.
Đây là điểm rất quan trọng, bởi hợp tác xã chỉ bền vững khi các thành viên thực sự có nhu cầu hợp tác, cùng tham gia và cùng hưởng lợi.
Ví dụ thực tế
Một nhóm 05 hộ dân cùng trồng cây ăn quả muốn thành lập hợp tác xã để xây dựng thương hiệu chung và tiêu thụ sản phẩm. Nếu cả 05 hộ đều tự nguyện tham gia, thống nhất về mục tiêu, vốn góp và phương án hoạt động thì việc thành lập hợp tác xã có nền tảng tốt.
Ngược lại, nếu một số người chỉ “đứng tên cho đủ số lượng” nhưng không có nhu cầu tham gia thực tế, hợp tác xã rất dễ phát sinh tranh chấp sau này.
Lưu ý của Luật sư Enterlaw
Tự nguyện không chỉ là tự nguyện ký tên vào hồ sơ thành lập. Tự nguyện phải được hiểu là tự nguyện tham gia vào một mô hình hợp tác thực chất, có quyền, có nghĩa vụ và có trách nhiệm với hoạt động chung của hợp tác xã.
Nguyên tắc 2: Dân chủ, bình đẳng trong tổ chức, quản lý
Hợp tác xã khác doanh nghiệp thông thường ở chỗ không đặt trọng tâm vào việc ai góp nhiều vốn thì người đó mặc nhiên chi phối toàn bộ hoạt động. Hợp tác xã được tổ chức trên nền tảng dân chủ, bình đẳng và cùng có lợi.
Theo Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023, việc tổ chức, quản lý hợp tác xã phải bảo đảm thành viên được tham gia thảo luận, quyết định các vấn đề quan trọng theo quy định của Luật và điều lệ.
Nguyên tắc này thể hiện ở các nội dung như:
-
Thành viên có quyền tham gia Đại hội thành viên;
-
Thành viên được biểu quyết các vấn đề thuộc thẩm quyền;
-
Việc bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm người quản lý phải thực hiện theo quy định;
-
Các quyết định quan trọng phải được thông qua đúng trình tự;
-
Không được lạm quyền hoặc tước bỏ quyền tham gia quản lý hợp pháp của thành viên.
Ví dụ thực tế
Một hợp tác xã có 20 thành viên, trong đó có 01 thành viên góp vốn nhiều hơn các thành viên khác. Khi quyết định sửa đổi điều lệ hoặc bầu Hội đồng quản trị, việc biểu quyết vẫn phải thực hiện theo nguyên tắc của Luật Hợp tác xã và điều lệ, không thể mặc nhiên để người góp vốn nhiều nhất quyết định toàn bộ.
Điều này giúp bảo vệ bản chất dân chủ của hợp tác xã, đồng thời hạn chế tình trạng hợp tác xã bị chi phối bởi một cá nhân hoặc một nhóm lợi ích.
Góc nhìn của Luật sư Enterlaw
Trong nhiều tranh chấp nội bộ, nguyên nhân không nằm ở việc hợp tác xã làm ăn thua lỗ, mà nằm ở việc một số người quản lý không tôn trọng nguyên tắc dân chủ, không công khai thông tin hoặc không tổ chức họp đúng quy định. Vì vậy, nguyên tắc dân chủ, bình đẳng cần được cụ thể hóa thật rõ trong điều lệ ngay từ khi thành lập.
Nguyên tắc 3: Thành viên có trách nhiệm tham gia hoạt động kinh tế của hợp tác xã
Một điểm rất đáng chú ý của Luật Hợp tác xã 2023 là nhấn mạnh trách nhiệm của thành viên trong việc tham gia hoạt động kinh tế của hợp tác xã. Điều này giúp hạn chế tình trạng hợp tác xã có nhiều thành viên trên danh nghĩa nhưng hoạt động thực chất lại rất ít.
Hợp tác xã được thành lập nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên. Vì vậy, thành viên không nên chỉ đứng tên, góp vốn rồi đứng ngoài toàn bộ quá trình hoạt động. Tùy theo mô hình, thành viên có thể tham gia bằng nhiều cách khác nhau như:
-
Sử dụng sản phẩm, dịch vụ của hợp tác xã;
-
Cung ứng sản phẩm cho hợp tác xã;
-
Tham gia sản xuất, kinh doanh;
-
Góp vốn theo cam kết;
-
Thực hiện nghĩa vụ theo điều lệ;
-
Tham gia quản trị, giám sát hoạt động.
Nguyên tắc này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn, nhất là đối với các hợp tác xã nông nghiệp, vận tải, thương mại, dịch vụ và sản xuất.
Xem chi tiết dịch vụ đăng ký kinh doanh hợp tác xã: https://enterlaw.vn/dang-ky-hop-tac-xa
Ví dụ thực tế
Một hợp tác xã nông nghiệp được thành lập để thu mua và tiêu thụ sản phẩm cho các hộ thành viên. Nếu các thành viên chỉ đứng tên nhưng không đưa sản phẩm vào hệ thống của hợp tác xã, hợp tác xã sẽ không có nguồn hàng ổn định để ký hợp đồng với đối tác.
Ngược lại, nếu thành viên thực sự tham gia sản xuất, cung ứng sản phẩm và tuân thủ quy trình chung, hợp tác xã sẽ có nền tảng tốt để xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.
Enterlaw Insight
Một hợp tác xã mạnh không chỉ cần đủ số lượng thành viên, mà cần những thành viên thực sự tham gia vào hoạt động kinh tế chung. Thành viên càng tham gia thực chất, hợp tác xã càng có cơ hội phát triển bền vững.
Nguyên tắc 4: Tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong hoạt động của hợp tác xã
Một trong những nguyên tắc cốt lõi của Luật Hợp tác xã 2023 là hợp tác xã tự chủ trong tổ chức và hoạt động, đồng thời tự chịu trách nhiệm về các quyết định của mình.
Điều này có nghĩa:
-
Hợp tác xã được quyền chủ động xây dựng phương án sản xuất, kinh doanh.
-
Chủ động lựa chọn ngành nghề hoạt động theo quy định của pháp luật.
-
Chủ động quyết định cơ cấu tổ chức quản lý, sử dụng nguồn vốn và tài sản.
-
Tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về các nghĩa vụ phát sinh.
Nguyên tắc này thể hiện rõ bản chất của hợp tác xã là một pháp nhân độc lập, không phải đơn vị hành chính hay cơ quan nhà nước.
Việc Nhà nước có chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể không đồng nghĩa với việc Nhà nước chịu trách nhiệm thay cho hoạt động của hợp tác xã.
Ví dụ thực tế
Hợp tác xã A quyết định đầu tư xây dựng kho bảo quản nông sản để phục vụ thành viên.
Nếu dự án hoạt động hiệu quả, lợi ích sẽ thuộc về hợp tác xã và các thành viên.
Ngược lại, nếu dự án thua lỗ do quyết định đầu tư thiếu hiệu quả, hợp tác xã phải tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình theo quy định của pháp luật.
Góc nhìn của Luật sư Enterlaw
Trong quá trình tư vấn, chúng tôi nhận thấy một số hợp tác xã vẫn còn tâm lý trông chờ vào sự hỗ trợ của Nhà nước. Tuy nhiên, Luật Hợp tác xã 2023 hướng tới mô hình hợp tác xã tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cạnh tranh bình đẳng trên thị trường. Chính sách hỗ trợ chỉ là điều kiện thuận lợi để phát triển, không phải cơ chế bao cấp.
Nguyên tắc 5: Chú trọng giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng và cung cấp thông tin cho thành viên
Hợp tác xã không chỉ là nơi cùng nhau sản xuất, kinh doanh mà còn là môi trường để các thành viên nâng cao kiến thức, kỹ năng và năng lực quản trị.
Vì vậy, Luật Hợp tác xã 2023 xác định việc giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng và cung cấp thông tin là một nguyên tắc trong tổ chức và hoạt động của hợp tác xã.
Việc đào tạo có thể bao gồm:
-
Kiến thức pháp luật về hợp tác xã;
-
Kỹ năng quản trị;
-
Quản lý tài chính;
-
Kế toán;
-
Chuyển đổi số;
-
Kỹ thuật sản xuất;
-
Tiếp cận thị trường.
Bên cạnh đó, hợp tác xã cũng cần bảo đảm thành viên được tiếp cận đầy đủ thông tin về hoạt động của mình như:
-
Báo cáo tài chính;
-
Phương án sản xuất, kinh doanh;
-
Kết quả hoạt động;
-
Các nghị quyết của Đại hội thành viên;
-
Quyết định của Hội đồng quản trị.
Một hợp tác xã minh bạch về thông tin sẽ tạo được niềm tin và sự gắn kết giữa các thành viên.
Ví dụ thực tế
Hợp tác xã B định kỳ tổ chức các buổi tập huấn về quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và hướng dẫn thành viên sử dụng phần mềm quản lý vùng trồng.
Nhờ đó, chất lượng sản phẩm được nâng cao, việc truy xuất nguồn gốc thuận lợi hơn và nhiều thành viên tiếp cận được các thị trường tiêu thụ mới.
Đây là ví dụ điển hình cho việc áp dụng đúng nguyên tắc đào tạo và cung cấp thông tin theo tinh thần của Luật Hợp tác xã 2023.
Nguyên tắc 6: Hợp tác, liên kết và tương trợ giữa các thành viên, giữa các hợp tác xã
Ngay từ tên gọi, hợp tác xã đã thể hiện tinh thần hợp tác.
Theo Luật Hợp tác xã 2023, sự hợp tác không chỉ diễn ra giữa các thành viên trong cùng một hợp tác xã mà còn được mở rộng giữa:
-
Hợp tác xã với hợp tác xã;
-
Hợp tác xã với liên hiệp hợp tác xã;
-
Hợp tác xã với doanh nghiệp;
-
Hợp tác xã với các tổ chức, cá nhân khác theo quy định của pháp luật.
Mục tiêu của việc liên kết là:
-
Mở rộng thị trường;
-
Chia sẻ kinh nghiệm;
-
Tăng khả năng cạnh tranh;
-
Hình thành chuỗi giá trị;
-
Nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh.
Đây là một trong những điểm mới thể hiện rõ định hướng phát triển kinh tế tập thể theo hướng hiện đại và bền vững.
Ví dụ thực tế
Một hợp tác xã trồng xoài tại Đồng Tháp liên kết với hợp tác xã đóng gói và một doanh nghiệp xuất khẩu để hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ.
Nhờ sự liên kết này, sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và được xuất khẩu sang thị trường nước ngoài với giá trị cao hơn.
Đây chính là tinh thần "hợp tác để cùng phát triển" mà Luật Hợp tác xã 2023 hướng tới.
Nguyên tắc 7: Quan tâm phát triển cộng đồng
Khác với nhiều mô hình kinh doanh chỉ hướng đến lợi nhuận, hợp tác xã còn hướng tới sự phát triển bền vững của cộng đồng nơi mình hoạt động.
Nguyên tắc này được thể hiện thông qua việc:
-
Tạo việc làm cho thành viên và người lao động;
-
Góp phần phát triển kinh tế địa phương;
-
Bảo vệ môi trường;
-
Thực hiện các hoạt động an sinh xã hội;
-
Sử dụng hợp lý tài nguyên;
-
Phát triển sản xuất theo hướng bền vững.
Điều này cũng phù hợp với bản chất của mô hình kinh tế tập thể, nơi lợi ích của thành viên luôn gắn với lợi ích của cộng đồng.
Ví dụ thực tế
Một hợp tác xã môi trường tại địa phương không chỉ thu gom, xử lý rác thải mà còn thường xuyên tổ chức các chương trình tuyên truyền phân loại rác tại nguồn, trồng cây xanh và hỗ trợ các hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn.
Những hoạt động này không mang lại lợi nhuận trực tiếp nhưng góp phần nâng cao chất lượng môi trường sống và xây dựng hình ảnh tích cực cho hợp tác xã.
Những sai lầm thường gặp khi áp dụng các nguyên tắc của hợp tác xã
Qua quá trình tư vấn và hỗ trợ thành lập hợp tác xã, Enterlaw nhận thấy nhiều đơn vị mắc phải những sai lầm sau:
1. Chỉ coi các nguyên tắc là hình thức
Nhiều hợp tác xã ghi nhận các nguyên tắc trong điều lệ nhưng không áp dụng trong thực tế.
2. Không tổ chức họp Đại hội thành viên đúng quy định
Dẫn đến việc các quyết định quan trọng thiếu sự đồng thuận và tiềm ẩn nguy cơ bị khiếu kiện.
3. Thiếu công khai, minh bạch thông tin
Không công khai báo cáo tài chính, phương án kinh doanh hoặc kết quả hoạt động khiến thành viên mất niềm tin.
4. Thành viên không tham gia hoạt động của hợp tác xã
Đứng tên nhưng không sử dụng dịch vụ, không góp vốn đúng cam kết hoặc không tham gia sản xuất, kinh doanh.
5. Không xây dựng cơ chế quản trị phù hợp
Quản lý theo cảm tính, thiếu quy chế nội bộ và không phân định rõ quyền hạn giữa các bộ phận.
Góp ý của Luật sư Enterlaw
Nếu phải lựa chọn một nguyên tắc quan trọng nhất để hợp tác xã hoạt động bền vững, chúng tôi sẽ chọn nguyên tắc dân chủ, minh bạch và sự tham gia thực chất của thành viên.
Một hợp tác xã có điều lệ tốt nhưng không tôn trọng ý kiến thành viên sẽ rất dễ phát sinh tranh chấp.
Ngược lại, khi các thành viên được cung cấp đầy đủ thông tin, được tham gia quyết định các vấn đề quan trọng và cùng chia sẻ trách nhiệm, hợp tác xã sẽ có nền tảng phát triển ổn định và lâu dài.
Góc nhìn thực tế
Qua thực tiễn tư vấn, chúng tôi nhận thấy đa số tranh chấp trong hợp tác xã không xuất phát từ quy định của pháp luật, mà xuất phát từ việc các nguyên tắc của Luật Hợp tác xã 2023 không được thực hiện đúng trong thực tế.
Điều lệ có thể được soạn rất chặt chẽ, nhưng nếu không bảo đảm tính dân chủ, minh bạch và sự tham gia của thành viên thì tranh chấp vẫn rất dễ xảy ra.
Vì vậy, khi xây dựng điều lệ hợp tác xã, đừng chỉ sao chép mẫu có sẵn mà hãy cụ thể hóa các nguyên tắc của Điều 8 thành quy trình quản trị phù hợp với mô hình hoạt động của mình.
Nếu bạn đang chuẩn bị thành lập hợp tác xã hoặc cần tư vấn về các chính sách ưu đãi thuế, có thể tham khảo dịch vụ tại: https://enterlaw.vn/thanh-lap-hop-tac-xa.
Checklist dành cho hợp tác xã
☐ Thành viên tham gia trên cơ sở tự nguyện.
☐ Điều lệ bảo đảm nguyên tắc dân chủ, bình đẳng.
☐ Thành viên tham gia thực chất vào hoạt động kinh tế.
☐ Hợp tác xã hoạt động tự chủ, tự chịu trách nhiệm.
☐ Có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng thành viên.
☐ Có hoạt động liên kết với các tổ chức, đối tác phù hợp.
☐ Quan tâm đến lợi ích của cộng đồng và phát triển bền vững.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hợp tác xã?
Theo Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023, có 07 nguyên tắc cơ bản về tổ chức, quản lý và hoạt động của hợp tác xã.
Nguyên tắc nào quan trọng nhất?
Mỗi nguyên tắc đều có vai trò riêng và bổ trợ cho nhau. Tuy nhiên, trong thực tiễn, nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, bình đẳng và thành viên tham gia thực chất vào hoạt động kinh tế thường có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động của hợp tác xã.
Hợp tác xã có thể hoạt động trái với các nguyên tắc này không?
Không. Các nguyên tắc tại Điều 8 là nền tảng để tổ chức, quản lý và hoạt động của hợp tác xã. Điều lệ và các quy chế nội bộ cần được xây dựng phù hợp với các nguyên tắc này.
Nếu điều lệ trái với nguyên tắc của Luật thì xử lý thế nào?
Điều lệ phải được sửa đổi, bổ sung để bảo đảm phù hợp với quy định của Luật Hợp tác xã 2023. Những nội dung trái luật có thể không được áp dụng và còn tiềm ẩn rủi ro khi xảy ra tranh chấp.
Kết luận
Bảy nguyên tắc tổ chức, quản lý và hoạt động theo Điều 8 Luật Hợp tác xã 2023 không chỉ là những quy định mang tính lý thuyết mà còn là nền tảng để xây dựng một hợp tác xã hoạt động đúng bản chất, minh bạch và phát triển bền vững.
Trong thực tế, nhiều tranh chấp nội bộ có thể được phòng ngừa nếu ngay từ khi thành lập, các thành viên hiểu đúng và cụ thể hóa những nguyên tắc này trong điều lệ, quy chế quản trị và quá trình điều hành hợp tác xã.
Nếu bạn đang chuẩn bị thành lập hợp tác xã hoặc cần rà soát điều lệ, cơ chế quản trị theo Luật Hợp tác xã 2023, đội ngũ luật sư của Enterlaw.vn sẵn sàng hỗ trợ từ giai đoạn xây dựng mô hình đến khi hợp tác xã đi vào hoạt động ổn định.
📚 Bài viết liên quan
-
Luật Hợp tác xã 2023 – Những điểm quan trọng cần biết.
-
Điều lệ hợp tác xã.
-
Điều kiện thành lập hợp tác xã.
-
Thành lập hợp tác xã cần bao nhiêu thành viên?
-
Dịch vụ thành lập hợp tác xã trọn gói.
Bạn có thể quan tâm các dịch vụ liên quan đến Hợp tác xã: thành lập, thay đổi thông tin, tư vấn luật, tạm ngưng, giải thể... có thể liên hệ với Enterlaw.vn để được tư vấn hoặc xem chi tiết tại: https://enterlaw.vn/dang-ky-hop-tac-xa
Trân trọng cảm ơn!
=============================================================================================================
Enterlaw.vn - Hiểu luật, hiểu bạn!
Thành lập doanh nghiệp | Xin giấy phép con | Thay đổi giấy phép kinh doanh | Tư vấn luật lao động | Tư vấn thường xuyên | Giải thể doanh nghiệp | Tư vấn phá sản | Tư vấn sở hữu trí tuệ | Thành lập hợp tác xã.
