Những tranh chấp thường gặp trong hợp tác xã và cách phòng tránh?

Tranh chấp trong hợp tác xã thường phát sinh từ các vấn đề như góp vốn, quyền và nghĩa vụ của thành viên, phân phối thu nhập, quản lý tài sản, điều hành nội bộ hoặc chấm dứt tư cách thành viên. Nếu không được dự liệu ngay từ khi thành lập, những mâu thuẫn này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của hợp tác xã và quyền lợi của các thành viên.

Theo Luật Hợp tác xã 2023, hợp tác xã được tổ chức trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, bình đẳng, tự chủ, tự chịu trách nhiệm và vì lợi ích của thành viên. Tuy nhiên, để các nguyên tắc này đi vào thực tế, hợp tác xã cần có điều lệ chặt chẽ, quy chế quản trị rõ ràng và cơ chế xử lý tranh chấp minh bạch.

1. Khái quát

Loại tranh chấp	Nguyên nhân thường gặp	Cách phòng tránh
Tranh chấp thành viên	Kết nạp, rút khỏi, khai trừ chưa rõ	Quy định rõ trong điều lệ
Tranh chấp vốn góp	Không góp đủ, góp chậm, rút vốn	Có cam kết và thời hạn cụ thể
Tranh chấp phân phối thu nhập	Không thống nhất cách chia	Quy định minh bạch nguyên tắc phân phối
Tranh chấp quản trị	Lạm quyền, thiếu họp, thiếu công khai	Tuân thủ nguyên tắc dân chủ, bình đẳng
Tranh chấp tài sản	Không rõ tài sản chung, tài sản góp vốn	Lập hồ sơ tài sản đầy đủ
Tranh chấp với đối tác	Hợp đồng sơ sài, người ký không đúng thẩm quyền	Rà soát hợp đồng trước khi ký

2. Căn cứ pháp lý

Các vấn đề về tranh chấp trong hợp tác xã cần được xem xét trên cơ sở:

• Luật Hợp tác xã 2023,;

• Bộ luật Dân sự 2015;

• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015;

• Điều lệ hợp tác xã;

• Hợp đồng, nghị quyết, biên bản họp và các tài liệu nội bộ có liên quan.

Đáng chú ý, Luật Hợp tác xã 2023 quy định phạm vi điều chỉnh bao gồm thành lập, tổ chức quản lý, tổ chức lại, giải thể, phá sản và hoạt động có liên quan của tổ hợp tác, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã. Luật này có hiệu lực từ ngày 01/7/2024.

3. Có 7 loại tranh chấp thường gặp:

3.1. Tranh chấp về tư cách thành viên hợp tác xã

- Đây là nhóm tranh chấp rất phổ biến, tranh chấp có thể phát sinh khi:

• Một người cho rằng mình là thành viên nhưng không được công nhận;

• Thành viên xin rút khỏi hợp tác xã nhưng không được giải quyết;

• Hợp tác xã khai trừ thành viên nhưng không đúng căn cứ;

• Thành viên không góp vốn hoặc không tham gia hoạt động nhưng vẫn yêu cầu quyền lợi;

• Có người “đứng tên hộ” khi thành lập hợp tác xã.

Theo Luật Hợp tác xã 2023, các vấn đề về điều kiện trở thành thành viên, quyền, nghĩa vụ và chấm dứt tư cách thành viên được quy định tại Chương III, trong đó có các điều về điều kiện trở thành thành viên, quyền của thành viên, nghĩa vụ của thành viên và chấm dứt tư cách thành viên hợp tác xã.

- Cách phòng tránh

Ngay trong điều lệ cần quy định rõ:

• Điều kiện kết nạp thành viên;

• Hồ sơ, trình tự kết nạp;

• Quyền và nghĩa vụ của thành viên;

• Các trường hợp chấm dứt tư cách thành viên;

• Trình tự xử lý khi thành viên vi phạm nghĩa vụ;

• Cách xử lý vốn góp khi thành viên rút khỏi hợp tác xã.

Ví dụ thực tế

Hợp tác xã A thành lập với 05 thành viên. Một thành viên chỉ đứng tên cho đủ số lượng nhưng không góp vốn, không tham gia hoạt động và sau đó yêu cầu chia thu nhập như các thành viên khác.

Nếu điều lệ không quy định rõ nghĩa vụ góp vốn, nghĩa vụ tham gia hoạt động và căn cứ chấm dứt tư cách thành viên, tranh chấp sẽ rất khó xử lý dứt điểm.

3.2. Tranh chấp về vốn góp trong hợp tác xã

- Vốn góp là một trong những nội dung dễ phát sinh mâu thuẫn nhất. Các tranh chấp thường gặp gồm:

• Thành viên cam kết góp vốn nhưng không góp;

• Góp vốn không đúng thời hạn;

• Góp bằng tài sản nhưng không định giá rõ;

• Không có giấy tờ chứng minh đã góp vốn;

• Tranh chấp khi thành viên rút vốn;

• Không thống nhất về tỷ lệ vốn góp và quyền lợi tương ứng.

Trong hợp tác xã, vốn góp không chỉ là vấn đề tài chính mà còn liên quan đến tư cách thành viên, quyền tham gia hoạt động và phân phối thu nhập.

- Cách phòng tránh: Hợp tác xã nên:

• Ghi rõ mức vốn góp tối thiểu trong điều lệ;

• Quy định thời hạn góp vốn;

• Lập phiếu thu, biên bản hoặc chứng từ góp vốn;

• Định giá rõ tài sản góp vốn nếu góp bằng tài sản;

• Quy định cơ chế xử lý khi thành viên không góp đủ hoặc góp chậm;

• Quy định rõ việc hoàn trả vốn góp khi chấm dứt tư cách thành viên.

Lưu ý của Luật sư Enterlaw

Không nên thỏa thuận miệng về vốn góp. Mọi khoản góp vốn nên được ghi nhận bằng hồ sơ, chứng từ hoặc biên bản rõ ràng. Đây là căn cứ rất quan trọng nếu sau này phát sinh tranh chấp.

3.3. Tranh chấp về điều lệ hợp tác xã

Điều lệ là “bộ luật nội bộ” của hợp tác xã. Nếu điều lệ sơ sài, sao chép máy móc hoặc không phù hợp với thực tế, tranh chấp gần như chắc chắn sẽ xuất hiện khi hợp tác xã vận hành. Các tranh chấp thường gặp gồm:

• Điều lệ không quy định rõ quyền biểu quyết;

• Không rõ thẩm quyền của Đại hội thành viên, Hội đồng quản trị, Giám đốc;

• Không quy định cách xử lý thành viên vi phạm;

• Không có cơ chế giải quyết tranh chấp nội bộ;

• Điều lệ mâu thuẫn với nghị quyết, biên bản họp hoặc thực tế hoạt động.

Luật Hợp tác xã 2023 quy định Điều lệ hợp tác xã có nhiều nội dung quan trọng như tên, trụ sở, ngành nghề, điều kiện kết nạp thành viên, chấm dứt tư cách thành viên, quyền và nghĩa vụ của thành viên, tổ chức quản trị, tài sản, tài chính và các nội dung khác theo quy định.

Cách phòng tránh: Khi xây dựng điều lệ, không nên chỉ dùng mẫu có sẵn. Điều lệ cần được thiết kế theo đúng mô hình hoạt động của hợp tác xã, đặc biệt là:

• Hợp tác xã nông nghiệp;

• Hợp tác xã vận tải;

• Hợp tác xã thương mại, dịch vụ;

• Hợp tác xã môi trường;

• Hợp tác xã có nhiều thành viên hoặc nhiều nhóm lợi ích khác nhau.

Enterlaw Insight

Một điều lệ tốt không phải là điều lệ dài, mà là điều lệ dự liệu được những tình huống dễ phát sinh tranh chấp: thành viên không góp vốn, rút khỏi hợp tác xã, lạm quyền trong quản trị, phân phối thu nhập, xử lý tài sản và giải quyết mâu thuẫn nội bộ.

Xem chi tiết dịch vụ đăng ký kinh doanh hợp tác xã: https://enterlaw.vn/dang-ky-hop-tac-xa

3.4. Tranh chấp về phân phối thu nhập, lợi nhuận

Trong hợp tác xã, phân phối thu nhập không hoàn toàn giống doanh nghiệp. Nếu các thành viên chỉ hiểu đơn giản là “góp vốn nhiều thì chia nhiều” thì rất dễ xảy ra mâu thuẫn.

Tranh chấp thường phát sinh khi:

• Không rõ căn cứ phân phối thu nhập;

• Thành viên sử dụng dịch vụ nhiều nhưng được chia ít;

• Thành viên góp vốn nhiều nhưng không tham gia hoạt động;

• Hợp tác xã không công khai kết quả tài chính;

• Không thống nhất việc trích lập quỹ;

• Thành viên nghi ngờ người quản lý sử dụng tiền không minh bạch.

Cách phòng tránh

Hợp tác xã cần quy định rõ trong điều lệ và nghị quyết:

• Nguyên tắc phân phối thu nhập;

• Căn cứ phân phối theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ;

• Căn cứ theo công sức đóng góp, vốn góp hoặc yếu tố khác nếu luật và điều lệ cho phép;

• Tỷ lệ trích lập quỹ;

• Thời điểm công khai tài chính;

• Cơ chế kiểm tra, giám sát.

Ví dụ thực tế

Hợp tác xã B có 20 thành viên. Một số thành viên góp vốn nhiều nhưng ít sử dụng dịch vụ của hợp tác xã, trong khi nhóm khác thường xuyên cung ứng sản phẩm cho hợp tác xã. Nếu điều lệ không quy định rõ nguyên tắc phân phối thu nhập, hai nhóm này rất dễ mâu thuẫn khi hợp tác xã có lãi.

3.5. Tranh chấp về quản lý, điều hành hợp tác xã

Đây là nhóm tranh chấp ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định của hợp tác xã.

Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Chủ tịch Hội đồng quản trị hoặc Giám đốc tự quyết các vấn đề vượt thẩm quyền;

• Không tổ chức họp đúng quy định;

• Không công khai tài chính;

• Không cung cấp thông tin cho thành viên;

• Bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm người quản lý không đúng trình tự;

• Một nhóm thành viên chi phối toàn bộ hợp tác xã.

Luật Hợp tác xã 2023 đặt ra nguyên tắc tổ chức, quản lý và hoạt động của hợp tác xã trên nền tảng tự nguyện, dân chủ, bình đẳng, tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bảo đảm lợi ích của thành viên. Nếu các nguyên tắc này không được tôn trọng, tranh chấp quản trị rất dễ phát sinh.

Cách phòng tránh

Hợp tác xã nên:

• Quy định rõ thẩm quyền từng chức danh;

• Có quy chế họp, biểu quyết;

• Lưu đầy đủ biên bản họp;

• Công khai tài chính định kỳ;

• Thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ;

• Tôn trọng quyền tiếp cận thông tin của thành viên.

Góc nhìn của Luật sư Enterlaw

Nhiều tranh chấp quản trị không bắt đầu từ lỗi lớn, mà từ việc không lập biên bản họp, không thông báo đầy đủ cho thành viên hoặc không công khai tài chính. Những việc tưởng nhỏ này lại là căn cứ rất quan trọng khi tranh chấp xảy ra.

3.6. Tranh chấp về tài sản của hợp tác xã

Tài sản của hợp tác xã có thể bao gồm vốn góp, tài sản được hình thành trong quá trình hoạt động, tài sản được hỗ trợ, tài sản chung không chia và các tài sản hợp pháp khác.

Tranh chấp thường phát sinh khi:

• Không rõ tài sản nào là của hợp tác xã, tài sản nào là của thành viên;

• Thành viên góp tài sản nhưng không làm thủ tục chuyển giao rõ ràng;

• Tài sản được mua bằng tiền chung nhưng đứng tên cá nhân;

• Không thống nhất khi thanh lý, chuyển nhượng tài sản;

• Nhầm lẫn giữa tài sản hợp tác xã và tài sản của người quản lý.

Cách phòng tránh

Cần thực hiện:

• Lập danh mục tài sản ngay từ đầu;

• Có chứng từ mua bán, bàn giao, góp vốn bằng tài sản;

• Đứng tên tài sản đúng chủ thể;

• Quy định rõ quyền quản lý, sử dụng tài sản;

• Công khai việc mua bán, thanh lý tài sản có giá trị lớn.

3.7. Tranh chấp hợp đồng giữa hợp tác xã và đối tác

Ngoài tranh chấp nội bộ, hợp tác xã còn có thể phát sinh tranh chấp với khách hàng, nhà cung cấp, doanh nghiệp liên kết, ngân hàng hoặc đơn vị tiêu thụ sản phẩm.

Nguyên nhân thường gặp:

• Hợp đồng sơ sài;

• Người ký không đúng thẩm quyền;

• Không quy định rõ chất lượng hàng hóa, thời hạn giao hàng, thanh toán;

• Không có điều khoản phạt vi phạm, bồi thường;

• Không có cơ chế giải quyết tranh chấp.

Cách phòng tránh

Trước khi ký hợp đồng, hợp tác xã cần kiểm tra:

• Người ký có đúng thẩm quyền không;

• Nội dung hợp đồng có phù hợp với điều lệ và nghị quyết nội bộ không;

• Nghĩa vụ thanh toán, giao hàng, nghiệm thu có rõ không;

• Có điều khoản xử lý vi phạm không;

• Có quy định về hòa giải, tòa án hoặc trọng tài không.

4. Cách phòng tránh tranh chấp trong hợp tác xã

Để hạn chế tranh chấp, hợp tác xã nên thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

Giải pháp	Ý nghĩa
Soạn điều lệ chặt chẽ	Dự liệu trước các tình huống tranh chấp
Công khai tài chính	Tạo niềm tin giữa các thành viên
Lưu hồ sơ đầy đủ	Có căn cứ xử lý khi phát sinh mâu thuẫn
Họp đúng trình tự	Bảo đảm quyết định nội bộ hợp lệ
Rà soát hợp đồng	Giảm tranh chấp với đối tác
Tư vấn luật sư từ sớm	Phòng rủi ro thay vì xử lý khi đã tranh chấp

 

Nếu bạn đang chuẩn bị thành lập hợp tác xã hoặc cần tư vấn về các chính sách ưu đãi thuế, có thể tham khảo dịch vụ tại: https://enterlaw.vn/thanh-lap-hop-tac-xa.

5. Checklist phòng tránh tranh chấp cho hợp tác xã

☐ Điều lệ đã quy định rõ quyền và nghĩa vụ thành viên.

☐ Có quy định về góp vốn, rút vốn, xử lý vốn góp.

☐ Có cơ chế phân phối thu nhập minh bạch.

☐ Có quy chế họp và biểu quyết.

☐ Có cơ chế công khai tài chính.

☐ Có hồ sơ tài sản rõ ràng.

☐ Hợp đồng với đối tác được rà soát trước khi ký.

☐ Có cơ chế hòa giải, thương lượng trước khi khởi kiện.

6. Câu hỏi thường gặp

- Tranh chấp trong hợp tác xã thường do đâu?

Thường do điều lệ sơ sài, không minh bạch tài chính, không rõ quyền và nghĩa vụ thành viên, góp vốn không đầy đủ hoặc quản trị nội bộ thiếu dân chủ.

- Thành viên hợp tác xã có được kiện hợp tác xã không?

Có thể, nếu có căn cứ cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Việc khởi kiện cần căn cứ vào Luật Hợp tác xã, điều lệ, nghị quyết, hợp đồng và tài liệu liên quan.

- Có nên đưa cơ chế hòa giải vào điều lệ hợp tác xã không?

Nên. Cơ chế hòa giải nội bộ giúp giảm căng thẳng, tiết kiệm chi phí và có thể giữ được quan hệ hợp tác giữa các thành viên.

- Điều lệ có giúp phòng tránh tranh chấp không?

Có. Một điều lệ được xây dựng tốt là công cụ quan trọng để phòng ngừa tranh chấp, nhất là các vấn đề về thành viên, vốn góp, biểu quyết, phân phối thu nhập và xử lý tài sản.

Tranh chấp trong hợp tác xã không phải là điều hiếm gặp. Tuy nhiên, phần lớn tranh chấp có thể được phòng tránh nếu hợp tác xã chuẩn bị điều lệ chặt chẽ, quản trị minh bạch, công khai tài chính và lưu giữ hồ sơ đầy đủ ngay từ đầu.

Đối với hợp tác xã, phòng ngừa tranh chấp luôn tiết kiệm hơn rất nhiều so với xử lý tranh chấp khi mâu thuẫn đã phát sinh. Nếu bạn đang chuẩn bị thành lập hợp tác xã hoặc cần rà soát điều lệ, quy chế quản trị, hợp đồng và cơ chế nội bộ, Enterlaw.vn có thể đồng hành để giúp hợp tác xã hoạt động ổn định, đúng luật và hạn chế rủi ro pháp lý lâu dài.

Trân trọng cảm ơn!

====================================================================================================

Enterlaw.vn  - Hiểu luật, hiểu bạn!

Thành lập doanh nghiệp | Xin giấy phép con | Thay đổi giấy phép kinh doanh | Tư vấn luật lao động | Tư vấn thường xuyên | Giải thể doanh nghiệp | Tư vấn phá sản | Tư vấn sở hữu trí tuệ | Thành lập hợp tác xã.